Zmiana rozmiaru tekstu

-A A +A

Feliks Koneczny – pluralizm cywilizacyjny

Autor: Małgorzata Wiernasz

„Cywilizacja jest to metoda ustroju życia zbiorowego. […]
Ilość metod ustroju życia zbiorowego
jest oczywiście nieograniczona,
czyli nieograniczoną
jest ilość cywilizacji.”1

Ostatnimi czasy zauważa się wzrost zainteresowania koncepcją cywilizacji Feliksa Konecznego, historiozofa tworzącego na przełomie XIX i XX wieku. W czasach powojennych koncepcja ta została „zapomniana” ze względu na antykomunistyczne przekonania autora. Obecnie staje się coraz bardziej popularna z uwagi na swą oryginalność. Koneczny przedstawia naukę o cywilizacji w formie historycznej syntezy. Interpretacja faktów historycznych odbywa się u niego poprzez czynnik jakim jest cywilizacja, uważany przez autora za czynnik nadrzędny.
Feliks Koneczny żył w latach 1862 – 1949. Urodził się w Krakowie, w ubogiej czeskiej rodzinie. Ukończył Gimnazjum św. Jacka, a następnie studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim na Wydziale Filozoficznym. Studia ukończył w 1888 roku rozprawą doktorską, pod tytułem Najdawniejsze stosunki Inflant z Polską do r. 1393, która spotkała się z dużym uznaniem recenzentów. Koneczny prowadził prace badawcze w archiwach watykańskich, był publicystą, pracował w Bibliotece Jagiellońskiej oraz na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. Swoje prace na temat cywilizacji stworzył w latach 30. XX wieku, kiedy nie był już pracownikiem uniwersytetu.
Koncepcja Konecznego zakłada, że cywilizacją można nazwać taką strukturę społeczną, która jednakowo pojmuje prawo, fundamentalne wartości i czas. Na tych trzech filarach wznosi się każda cywilizacja, a sposób ich pojmowania wskazuje na przynależność do którejś z nich. Aby społeczność mogła funkcjonować, musi być wprowadzone prawo regulujące stosunki międzyludzkie na różnych płaszczyznach. Fundamentalne wartości, czyli Dobro, Prawda, Piękno, Zdrowie i Dobrobyt, które Koneczny nazywa kategoriami życia ludzkiego określają kulturę, w obrębie której człowiek działa. Te wartości muszą współgrać ze sobą. W innym wypadku struktura społeczna danej cywilizacji nie będzie dobrze funkcjonować. Istotne jest też wspólne poczucie czasu, które wpływa na odpowiedzialność jednostek, terminowość w wykonywaniu zadań, na obowiązkowość. Ma ono także wpływ na świadomość historyczną, a ta z kolei na poczucie przynależności do danej społeczności, co wiąże się z kultywowaniem tradycji.
Cywilizacja jest maksymalną strukturą społeczną, obejmującą pomniejsze struktury takie jak państwa, narody, społeczeństwa, społeczności, rodziny, umiejscowioną w ramach procesu dziejowego. Nie ma większej od cywilizacji struktury życia społecznego. Ludzkość jako całość jest według Konecznego pojęciem abstrakcyjnym. W rzeczywistości jest ona podzielona na cywilizacje, które różnią się między sobą tak, iż nie można ich pogodzić by stworzyć jedną wspólną i uniwersalną cywilizację. Pomiędzy poszczególnymi cywilizacjami istnieją różnice w kwestii pojmowania fundamentalnych wartości, czyli kategorii bytu ludzkiego. Inaczej rozumiane są wartości moralne, religijne, estetyczne, co rodzi antagonizm. „Cywilizacja to suma wszystkiego, co pewnemu odłamowi ludzkości jest wspólnego, a zarazem suma tego wszystkiego, czym się taki odłam różni od innych.”2
Cywilizacjami rządzą tak zwane prawa dziejowe wewnętrzne, dotyczące każdej cywilizacji z osobna oraz zewnętrzne dotyczące kontaktów między różnymi cywilizacjami . Takich reguł jest setki, jak pisze Koneczny, jednak najbardziej istotne znaczenie mają prawa rozstrzygające o ładzie historycznym. Autor wyodrębnia sześć fundamentalnych i uniwersalnych, ponadczasowych praw dotyczących wszystkich istniejących społeczności. Pierwsze, nazwane przez niego prawem współmierności, tworzy równowagę kulturową danej cywilizacji, która polega na odpowiednim zestrojeniu fundamentalnych wartości z systemem prawa i pojmowaniem czasu w danej społeczności. Ta cywilizacyjna jedność porozumienia istnieje mimo różnic językowych pomiędzy państwami należącymi do tej samej cywilizacji. Dzięki niej zachowana zostaje odrębność oraz autonomia wobec innych cywilizacji. Kolejne prawo to prawo nierówności. Niezbędnym warunkiem rozwoju cywilizacji jest według Konecznego nierówność społeczna. Ona to mobilizuje jednostki do działania. Aby społeczeństwo mogło dobrze się rozwijać muszą istnieć zróżnicowane warunki życia. Społeczna i ekonomiczna nierówność wyzwala w ludziach aktywność, przedsiębiorczość oraz chęć podwyższenia statusu społecznego. Egalitaryzm według Konecznego powoduje zastój. Trzecie prawo to ekspansywność cywilizacji. Każda cywilizacja jeśli jest żywotna jest też ekspansywna wobec innych cywilizacji. Chce dominować militarnie bądź kulturowo. Z tego prawa wyłania się kolejne, mówiące o niemożliwości cywilizacyjnych syntez. Różnice w pojmowaniu prawa, czasu oraz fundamentalnych wartości uniemożliwiają syntezę. Kontakt dwóch cywilizacji zawsze przybiera formę konfliktu. Syntezy są możliwe tylko w obrębie jednej cywilizacji pośród różnych kultur wchodzących w jej skład. Kolejne prawo jest zapisem relacji pomiędzy cywilizacjami bytującymi jednocześnie na tym samym obszarze. W tej sytuacji zwykle następuje przemieszanie tych cywilizacji, jednakże według Konecznego ze szkodą dla jednej i drugiej. Szóste prawo mówi, że w starciu cywilizacji istnieje tendencja do odnoszenia zwycięstwa niższej nad wyższą. Dzieje się tak dlatego, ponieważ cywilizacja wyższa wymaga więcej starań w utrzymaniu poziomu na którym się znajduje.
Choć cywilizacji jest wiele, Koneczny skoncentrował swoje rozważania na siedmiu największych, mających duże znaczenie historyczne, których obecność w świecie jest znacząca. Są to cywilizacje: żydowska, turańska, bramińska, arabska, chińska, bizantyjska, oraz łacińska. Tę ostatnią Koneczny cenił sobie najbardziej, jako najlepiej zintegrowaną wewnętrznie, czyli najbardziej współmierną, opartą na dialogu, a nie na przymusie, w której dużą rolę odgrywa wolność jednostki, a co za tym idzie, możliwość rozwoju jej na wielu płaszczyznach.
Cywilizacja łacińska, której główną cechą jest personalizm, czyli osobowe podejście do człowieka, według Konecznego znajduje swój początek w cywilizacji rzymsko – helleńskiej. Jej korzenie to klasyczna filozofia grecka, prawo rzymskie oraz religia chrześcijańska.
Podstawową formą życia zbiorowego w cywilizacji łacińskiej jest rodzina, która wyemancypowała z rodu. Rodzinę tworzy monogamiczny, dożywotni związek małżeński wraz z potomstwem. Małżonkowie posiadają równy status w związku. Nie ma dominacji żadnej ze stron. Rodzina posiada autonomię i możliwość rozwoju. Społeczność, którą tworzą zdrowe rodziny, osiąga wyższy stopień cywilizacyjny. Istnienie rodziny, w której człowiek wzrasta w wolności i poszanowaniu swej godności pociąga za sobą konieczność wolnego dostępu do dóbr materialnych. Własność prywatna wraz z możliwością jej zdobywania również cechuje cywilizację łacińską. Życie społeczne w cywilizacji łacińskiej opiera się na dualistycznym systemie prawnym, obejmującym zarówno prawo publiczne jak i prywatne. Prawo ma służyć człowiekowi, ma być tworzone dla jego dobra nie zaś dla zastraszenia go. Wywodzi się ono z etyki i jej ma być podporządkowane. Etyką o której zasady oparta jest cywilizacja łacińska jest etyka katolicka, a zatem nie można pominąć roli, jaką w tworzeniu się tej cywilizacji odegrało chrześcijaństwo wraz ze swą aksjologią. Jego pojawienie się jako nowej religii ukazało inny sposób życia, postępowania i traktowania drugiego człowieka. Z niego właśnie wyrosła etyka, na której opiera się cywilizacja łacińska. Etyka ta dotyczy wszystkich sfer życia w człowieka. W etyce chrześcijańskiej (rzecz jasna mowa tu o chrześcijaństwie rzymskim) bardzo ważną kategorią jest kategoria prawdy. Prawda w tradycji filozoficznej utożsamiana jest z dobrem. Społeczeństwo opiera się więc na zasadach etycznych, które są dobrowolne. Koneczny spośród religii chrześcijańskich najbardziej cenił sobie katolicyzm twierdząc, że on właśnie przyniósł przewagę sił duchowych nad materialnymi. „Cywilizacya łacińska z emancypacyą rodziny, monogamiczna, posiada historyzm i poczucie narodowe, opiera państwo na społeczeństwie, od życia publicznego wymaga etyki, uznając supremacyę sił duchowych.“ 3
Feliks Koneczny przedstawił ciekawą i oryginalną koncepcję pluralizmu cywilizacyjnego, ukazując jak bardzo ludzie zróżnicowani są pod względem kulturowym. Koncepcja ta nie zdezaktualizowała się mimo upływu czasu. Przeciwnie, obecnie, na skutek globalizacji, widać wyraźniej jeszcze ścieranie się cywilizacji obcych sobie. Koncepcja Konecznego na pewno może być pomocna w zrozumieniu odmienności myślenia i działania ludzi z różnych kręgów kulturowych oraz budowaniu własnej tożsamości cywilizacyjnej.

Źródła:

1. Feliks Koneczny, „O wielości cywilizacyj”, Wydawnictwo Antyk, reprint Gebethner i Wolf, Kraków 1935

2. http://www.sofia.sfks.org.pl/12_Sofia_nr5_Gawor.pdf

3. file:///C:/Users/Admin/Downloads/1623-2826-1-PB.pdf

4. http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Czlowiek_w_Kulturze/Czlowiek_w_Kultu...

5. http://www.psychologia.net.pl/artykul.php?level=781

 


Fot. https://www.teologiapolityczna.pl/prof-romuald-piekarski-konecznego-cywi...

Ogłoszenia

Brak aktualnych ogłoszeń

Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie Wszelkie prawa zastrzeżone przez Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie 2020